Kloosters en kerken in Georgië

Wie door Georgië reist komt om de paar kilometer een kerk of klooster tegen, en het valt op waar ze staan: op een rotspunt, tegen een bergwand, boven een kloof. Georgië nam het christendom aan in het begin van de vierde eeuw en heeft dat geloof sindsdien onder Perzische, Arabische, Mongoolse, Ottomaanse en Sovjetheerschappij vastgehouden. De kerken waren daarbij niet alleen gebedshuis maar ook toevluchtsoord en verdedigingswerk, wat die plekken verklaart. Bijna alles wat je bezoekt is nog in gebruik. Hieronder de belangrijkste, van de kathedraal waar de koningen liggen tot het grottenklooster in de halfwoestijn.

De heilige Nino en het begin

Het christendom kwam volgens de overlevering naar Georgië door toedoen van een vrouw uit Cappadocië, in het huidige Turkije. Nino predikte in het koninkrijk Iberia, leerde snel Georgisch en verrichtte genezingen. Zij bekeerde eerst koningin Nana en daarna koning Mirian, die tijdens de jacht blind zou zijn geworden en na een gebed tot de God van Nino zijn zicht terugkreeg. Kort daarna maakte hij het christendom tot staatsgodsdienst, volgens de kerkelijke traditie in het jaar 326, al lopen de schattingen van historici uiteen van 317 tot 337. Nino’s attribuut is het wijnstokkruis met de karakteristieke naar beneden hangende dwarsbalk, nog altijd het symbool van de Georgische kerk.

Muurschilderingen naast de houten koorbanken in de Svetitskhoveli-kathedraal in Mtskheta

Svetitskhoveli in Mtskheta

De kathedraal in het centrum van Mtskheta is het belangrijkste kerkgebouw van het land. Het huidige gebouw dateert van 1010 tot 1029 en werd gebouwd door de architect Arsukisdze, op de plek van een vierde-eeuwse kerk uit de tijd van koning Mirian. De naam betekent levengevende zuil en verwijst naar de legende dat hier het gewaad van Christus begraven ligt, meegebracht van Golgotha en samen met een vrouw genaamd Sidonia begraven, waarna uit haar graf een ceder groeide. Uit die ceder werden zeven zuilen gehakt, waarvan de zevende wonderen verrichtte. De kathedraal is ook de grafkerk van de Georgische koningen; zes graven zijn archeologisch bevestigd.

Fresco's, bogen en de iconostase in de Svetitskhoveli-kathedraal in Mtskheta

Jvari, het klooster op de berg

Aan de overkant van het water, op een kale berg van zeshonderdzesenvijftig meter waar de Aragvi en de Koera samenvloeien, staat het klooster van Jvari. Het is gebouwd rond de plek waar de heilige Nino volgens de overlevering een houten kruis oprichtte; het voetstuk daarvan is nog in de kerk te zien, en jvari betekent dan ook kruis. De kerk dateert van het eind van de zesde of het begin van de zevende eeuw en werd het prototype voor een bouwtype dat de hele Kaukasische kerkarchitectuur heeft beïnvloed: een kruisvormige plattegrond met een koepel op de kruising. Vanaf het voorplein kijk je op heel Mtskheta en op de samenvloeiing van de twee rivieren neer.

Gelati bij Kutaisi

Koning David de Bouwer stichtte in 1106 op een heuvel boven een kloof bij Kutaisi een klooster dat tegelijk een academie moest zijn. De hoofdkerk kwam in 1130 gereed en bevat in de apsis een Byzantijns mozaïek van de Maagd met het Kind uit de twaalfde eeuw. Aan de academie doceerden geleerden als Ioane Petritsi, en tijdgenoten noemden het een nieuw Hellas en een tweede Athos. David liet zich onder de toegangspoort van zijn eigen klooster begraven, zodat iedereen die naar binnen ging over zijn graf zou lopen. Naast zijn graf staan de poorten die hij in Ganja veroverde. Gelati staat sinds 1994 op de werelderfgoedlijst.

De Bagrati-kathedraal en de Unesco

In Kutaisi zelf staat op een heuvel de kathedraal die koning Bagrat III aan het begin van de elfde eeuw liet bouwen; een inscriptie dateert de vloer op 1003. In 1692 sloegen Ottomaanse kanonnen de koepel eraf en eeuwenlang bleef de ruïne liggen. Vanaf de jaren vijftig werd er gerestaureerd, maar de latere reconstructie ging zo ver dat de Unesco die schadelijk noemde voor de authenticiteit. In 2017 werden de grenzen van het werelderfgoed opnieuw getrokken en viel Bagrati erbuiten, waarna alleen Gelati overbleef. De kathedraal is gewoon in gebruik en wordt veel geboekt voor huwelijken.

Davit Gareja in de halfwoestijn

Ten zuidoosten van Tbilisi ligt een streek die eerder aan Centraal-Azië doet denken dan aan de Kaukasus: een gestreepte halfwoestijn zonder bomen. Daar stichtte de monnik David Garedjeli in de zesde eeuw een klooster in de rotsen, en zijn leerlingen breidden het uit tot een reeks kloosters met honderden cellen, kerken en refters. De mooiste fresco’s, waaronder een portret van koningin Tamar, zitten in Udabno hoog op de bergrug. De grens met Azerbeidzjan is hier nooit uitgemeten en loopt dwars door het complex. Sinds 2019 sturen Azerbeidzjaanse grenswachten bezoekers op het bergpad regelmatig terug; het onderste klooster is wel open. Controleer de situatie voor je gaat.

Alaverdi en de kerken van Kakheti

In de Alazani-vlakte van Kakheti staat de kathedraal van Alaverdi, in de elfde eeuw gebouwd onder koning Kvirike III op de plek waar een Assyrische monnik in de zesde eeuw een klooster stichtte. Met ruim vijftig meter was het tot 2004 het hoogste kerkgebouw van Georgië. Het klooster heeft een eigen wijnkelder uit de tiende tot twaalfde eeuw en maakt nog altijd wijn, wat je terugvindt bij de wijn van Georgië. Verder in Kakheti liggen het Bodbe-klooster bij Sighnaghi met het graf van de heilige Nino, de academie van Ikalto waar volgens de overlevering Sjota Roestaveli studeerde, en het kerkencomplex van Shuamta.

Het kerkcomplex van Gremi op een beboste heuvel in Kakheti

De kerken van Tbilisi

In de oude stad staat de Sioni-kathedraal, waarvan de oorsprong tot de vijfde eeuw teruggaat en die zo vaak verwoest en herbouwd is dat de bouwgeschiedenis een opsomming van invallen is: Arabieren, Jalal ad-Din, Timoer, Perzen en een aardbeving. Links van het altaar wordt het wijnstokkruis van de heilige Nino bewaard. Aan de overkant van de rivier staat op een heuvel de Sameba-kathedraal, waarvan de eerste steen op 23 november 1995 werd gelegd en die precies negen jaar later op dezelfde datum werd gewijd. Met zesentachtig meter is het de derde hoogste orthodoxe kathedraal ter wereld. Meer daarover staat bij Tbilisi bezoeken.

De Metechi-kerk op de rots boven de Koera in Tbilisi, met het ruiterstandbeeld ervoor

Wat je moet weten als bezoeker

Vrijwel alle kerken en kloosters zijn actief, en daar horen kledingregels bij. Vrouwen dragen een rok tot over de knie en bedekken hun hoofd; bij de ingang van de meeste kloosters hangen sjaals en wikkelrokken die je gratis mag gebruiken. Mannen dragen een lange broek, geen korte, en schouders blijven voor iedereen bedekt. Fotograferen mag lang niet overal, zeker niet tijdens een dienst, en waar het verboden is hangt een bordje. Kaarsen koop je bij de ingang. In de meeste kloosters wordt meerdere keren per dag een dienst gehouden, ook als er bezoekers rondlopen.

Veelgestelde vragen over de kerken en kloosters van Georgië

  • Welk geloof heeft Georgië?

    Het overgrote deel van de bevolking hoort bij de Georgisch-Orthodoxe Kerk, een van de oudste christelijke kerken ter wereld. Daarnaast wonen er moslims, vooral in Adzjarië en Kvemo Kartli, en zijn er Armeens-apostolische, katholieke en joodse gemeenschappen.

  • Wanneer werd Georgië christelijk?

    In de vierde eeuw, onder invloed van de heilige Nino. Het jaartal 326 wordt vaak genoemd, maar historici houden een bandbreedte aan van ongeveer 317 tot 337. Georgië is daarmee een van de vroegste landen die het christendom als staatsgodsdienst aannamen.

  • Welke kleding moet je aan in een Georgisch klooster?

    Mannen dragen een lange broek en bedekken hun schouders. Vrouwen dragen een rok tot over de knie, bedekte schouders en een hoofddoek. Bij vrijwel elke ingang liggen rokken en doeken klaar die je gratis kunt lenen.

  • Wat is de belangrijkste kerk van Georgië?

    De Svetitskhoveli-kathedraal in Mtskheta geldt als het geestelijke hart van het land. De grootste is de Sameba-kathedraal in Tbilisi, waarvan de eerste steen op 23 november 1995 werd gelegd en die precies negen jaar later op dezelfde datum werd gewijd. Sioni in Tbilisi was tot 2004 de hoofdkathedraal.

  • Waar staat het kruis van de heilige Nino?

    In de Sioni-kathedraal in Tbilisi, links van het altaar. Volgens de traditie maakte Nino het kruis van wijnstokken, gebonden met haar eigen haar. De reliekhouder werd begin veertiende eeuw geschonken door koning Vachtang III.

  • Wat is het Jvari-klooster?

    De kruiskoepelkerk op de heuvel boven Mtskheta, gebouwd aan het einde van de zesde of het begin van de zevende eeuw op de plek waar volgens de overlevering het eerste kruis van Nino stond. Het is een van de drie monumenten van het werelderfgoed van Mtskheta.

  • Mag je fotograferen in Georgische kerken?

    Lang niet overal. In veel kerken en kloosters is fotograferen verboden of alleen zonder flits toegestaan, en tijdens diensten is het altijd ongepast. Let op de bordjes bij de ingang of vraag het na.